သမူဟ ကမာၲႚအစီအစဥ္

သမူဟ ကမာၲႚအစီအစဥ္

ႎုိင္ငံတကာဆက္ဆံေရးတၾင္ အေဴခခံသီအုိရီသုံးမဵႂိး ရႀိသည္ဟု အဆုိရႀိဳကသည္။

ရီယယ္လစ္ဇင္ (Realism)

လစ္ဘရယ္လစ္ဇင္ (Liberalism)

အုိင္ဒီယယ္လစ္ဇင္ (Idealism) တုိႚ ဴဖစ္သည္။

သုိႚႎႀင့္တုိင္ အေနာက္ (အထူးသဴဖင့္ အေမရိက)၏ ႎုိင္ငံဴခားေရး ေပၞလစီတၾင္မူ ပထမသီအုိရီ ႎႀစ္ခုကုိသာ အေဴခခံ၍ စဥ္းစားခဲ့ဳကသည္။ ပုိ၍ တိတိကဵကဵေဴပာရလ႖င္ လစ္ဘရယ္လစ္ဇင္ထက္ ရီယယ္လစ္ဇင္ကုိသာ လက္ေတၾႚ ကဵင့္သုံးခဲ့ဳကသည္က မဵားပၝသည္။

စင္စစ္ အဆုိပၝ သီအုိရီ ႎႀစ္ရပ္မႀလာေသာ ‘ကမာၲႚအစီအစဥ္’ (World Order) ဆုိင္ရာ အေကာက္အယူႎႀစ္ခုမႀာ မတူဳကပၝ။ ေဴဖာင့္ဴဖာင့္႒ကီး ဆန္ႚကဵင္သည္ဟူ၍ပင္ ဆုိႎုိင္သည္။ ‘ရီယယ္လစ္ဇင္’ က ကမာၲႚႎုိင္ငံေရးကုိ အခဵႂပ္အဴခာ အာဏာပုိင္ ႎုိင္ငံမဵားဳကား အင္အားခဵိန္ခၾင္လ႖ာ ညီမ႖ေရးဟု အဓိပၯာယ္ဖၾင့္သည္။ ‘ႎုိင္ငံမဵား၏ အခဵႂပ္အဴခာအာဏာ’ (Sovereignty of States) အေပၞ ဗဟုိဴပႂ၍ စဥ္းစားေသာ စနစ္ဴဖစ္သည္။ ရီယယ္လစ္ဇင္တုိႚ၏ အလုိအရ ‘အစီအစဥ္’ (Order) ဆုိသည္မႀာ အဓိက ႎုိင္ငံ႒ကီးမဵားဳကား ‘ပၝဝၝခၾဲေဝေရး’ (Distribution of Power) ပင္ ဴဖစ္သည္။ သုစိဒုိက္၊ မကၡရာဗိလီတုိႚမႀ စတင္ခဲ့႓ပီး မဵက္ေမႀာက္ေခတ္ ဟင္နရီကစ္ဆင္းဂဵားအထိ သက္တမ္းရႀည္ဳကာခဲ့ေသာ အေကာက္အယူ ဴဖစ္ပၝသည္။

‘လစ္ဘရာယ္လစ္ဇင္’ ကမူ ႎုိင္ငံမဵားဳကား ဆက္ဆံေရးႎႀင့္အ႓ပိႂင္၊ လူထုမဵားဳကား ဆက္ဆံေရးကုိပၝ အေလးထား စဥ္းစားသည္။ အင္အားခဵိန္ခၾင္လ႖ာထက္ လူထုမဵားဳကား ေခတ္သစ္တန္ဖုိးမဵား ပဵႚံႎႀံႚေစေရးကုိ ‘အစီအစဥ္’ တခုလုံး၏ အခဵက္အခဵာ တာဝန္ဟု ခံယူသည္။ သုိႚဴဖင့္ ႎုိင္ငံမဵား၏ အခဵႂပ္အဴခာ အာဏာကုိသာမက ႎုိင္ငံတကာ အဖၾဲႚအစည္းမဵား၏ ကၸကုိပၝ ထည့္သၾင္းတၾက္ခဵက္သည္။ ‘လူထု၏ အခဵႂပ္အဴခာအာဏာ’ (Sovereignty of People) ဟု ဆုိႎုိင္ပၝသည္။ ၁၉ ရာစု ဒႍနပညာရႀင္ အီမာႎဵႃရယ္ကန္ႚမႀ စတင္ခဲ့႓ပီး အေမရိကန္ ႎုိင္ငံဴခားေရး ေပၞလစီတၾင္မူ ‘ဝီလဆင္ဝၝဒ’ ဟု ထင္ရႀားသည္။ သုိႚႎႀင့္တုိင္ စကားတန္ဆာ သက္သက္ထက္ မပုိခဲ့ေသာ (တနည္းေဴပာရလ႖င္ လက္ေတၾႚလႁပ္ရႀားခၾင့္ မသာခဲ့ေသးေသာ စိတ္ကူးယဥ္ အေကာက္အယူ တခုမ႖သာ ဴဖစ္ခဲ့ရသည္။)

ပၝဝၝ၏ေဴခရာမဵား

စစ္စစ္ မဵက္ေမႀာက္ေခတ္ထိ လက္ေတၾႚ ကဵင့္သုံးေနဆဲဴဖစ္ေသာ ႎုိင္ငံတကာ အစီအစဥ္မႀာ ‘ဝက္စေဖးလီးယား စနစ္’ ဴဖစ္သည္။ သီအုိရီ အေဴခခံကုိ ေဴပာရလ႖င္ ‘ရီယယ္လဇ္ဇင္’ ပင္ဴဖစ္သည္။ သုိႚႎႀင့္တုိင္ စစ္ေအးတုိက္ပၾဲ မေမ႖ာ္လင့္ဘဲ ႓ပီးဆုံးသၾားေသာအခၝ ဤစနစ္၏ မၸႂိင္တခုဴဖစ္ေသာ ‘ပၝဝၝ’ႎႀင့္ ပတ္သက္႓ပီး အမဵားညီ သေဘာထားတခု မရတတ္ႎုိင္ေအာင္ ဴဖစ္ခဲ့ရသည္။ အားလုံးသိ႓ပီး ဴဖစ္သည့္အတုိင္း စစ္ေအးမႀာ ‘ဝင္႟ုိးႎႀစ္ခုကမာၲ’ (Bipolar World) ေပၞ အေဴခခံ႓ပီး အင္အားခဵိန္ခၾင္လ႖ာ ႌၟိခဲ့ဳကေသာ္လည္း ဆုိဗီယက္ယူနီယံ မရႀိေတာ့သည္ႎႀင့္ အေကာက္အယူမဵႂိးစုံ လ႖ံကဵလာသည္။ ယခု ဤသည္တုိႚကုိ အကဵဥ္းမ႖ စာရင္းခဵႂပ္ ဳကည့္ပၝမည္။

(၁) တေကဵာ့ဴပန္ ဝင္႟ုိးႎႀစ္ခုကမာၲ (return to bipolarity)

ဆုိဗီယက္ယူနီယံေဟာင္းမႀ ကၾန္ဴမႃနစ္ ကၾန္ဆာေဗးတစ္တုိႚ၏ ၁၉၉၁ ဳသဂုတ္ အာဏာသိမ္းမႁ မတုိင္မီက ေရႀႚတန္းေရာက္ခဲ့ေသာ အယူအဆ ဴဖစ္သည္။ စစ္ေအးတုိက္ပၾဲအတၾင္း မေအာင္ဴမင္ခဲ့ေသာ အုိင္ဒီယာ႒ကီးမဵား ဴပည္လည္ ေခၝင္းေထာင္လာႎုိင္သည့္ အႎၨရာယ္ကုိ သတိေပးသည္။ ၂၀၀၁ စက္တင္ဘာ ၁၁ တုိက္ခုိက္မႁ ေနာက္ပုိင္းတၾင္မူ ဆုိဗီယက္ (ကၾန္ဴမႃနစ္) အႎၩရာယ္ေနရာတၾင္ ‘အစၾန္းေရာက္ အေဴခခံဝၝဒ’ (Fundamentalism) ကုိ အစားထုိး ေဴပာလာဳကသည္။ ကမာၲႚႎုိင္ငံမဵားက တဖက္၊ အဳကမ္းဖက္ အဖၾဲႚအစည္းမဵားက တဖက္၊ ဝင္႟ုိးႎႀစ္ခု ဴပန္ဴဖစ္လာ႓ပီဟု ဆုိဳကသည္။ ပထမ ပင္လယ္ေကၾႚစစ္ပၾဲ (၁၉၉၁) အ႓ပီး သမၳတေဂဵာ့ဘု(ရႀ) အ႒ကီးေဴပာခဲ့ေသာ ‘ကမာၲႚ အစီအစဥ္သစ္’ (New World Order) မႀာ ဤအယူအဆေပၞတၾင္ အေဴခခံသည္။ အာဖဂန္နစၤတန္ စစ္ပၾဲ (၂၀၀၂) ကုိလည္း ဤသေဘာဟု ယူဆႎုိင္စရာ ရႀိပၝသည္။

(၂) ဝင္႟ုိးေပၝင္းစုံကမာၲ (Multipolar world)

ထီးထီး႒ကီး ကဵန္ရစ္ေသာ အေမရိကန္ ဆူပၝ-ပၝဝၝကုိ ခဵိန္ခၾင္လ႖ာ မဲတင္းႎုိင္ရန္ ကဵန္အင္အား႒ကီးႎုိင္ငံမဵား ေကဵာခဵင္းကပ္ရမည္ဆုိေသာ အယူအဆမႀ ထၾက္ေပၞလာဴခင္း ဴဖစ္သည္။ အေမရိက၊ အီးယူ၊ တ႟ုတ္၊ ႟ုရႀား ဝင္႟ုိးေပၝင္းစံုေပၞတၾင္ လည္ပတ္ေနေသာ ကမာၲ႒ကီးဟု အဓိပၯာယ္ဖၾင့္သည္။ ရီယယ္လစ္ဇင္၏ အင္အားခဵိန္ခၾင္လ႖ာ အယူအဆမႀ လာသည္ဴဖစ္ေသာ္လည္း လစ္ဘရယ္လစ္ဇင္မႀ ‘ႎုိင္ငံတကာ အဖၾဲႚအစည္းမဵားမႀ တဆင့္သၾားေရး’ ဆုိသည္ကုိလည္း သမူဟဴပႂထားသည္။ ႟ုရႀား၊ ဴပင္သစ္၊ တ႟ုတ္၊ ဂဵာမနီတုိႚ တင္ဴပဳကသည့္ အေကာက္အယူ ဴဖစ္ပၝသည္။ သမၳတ ဘီး(လ)ကလင္တန္ႎႀင့္ ေဂဵာ့ဘု(ရႀ) အ႒ကီးတုိႚ လက္ထက္ထိ အေမရိကန္ ဴပည္ေထာင္စုကုိယ္တုိင္က လက္ခံခဲ့ေသာ အယူအဆ ဴဖစ္သည္။

သုံးထပ္ကိတ္မုန္ႚ

(၃) ဝင္႟ုိးေပၝင္းစုံ အဴပန္အလႀန္ အမႀီသဟဲဴပႂမႁ (Multilevel Interdependence)

သမၳတ ဘီး(လ)ကလင္တန္ လက္ထက္က ႎုိင္ငံဴခားေရး ဝန္႒ကီးဌာနတၾင္ တာဝန္ယူဖူးေသာ ဟားဗတ္ တကၠသုိလ္ ပၝေမာကၡ ဂဵႂိးဇက္အက္(စ)ႎုိင္း (အငယ္) ၏ အယူအဆ ဴဖစ္သည္။ ပၝေမာကၡ ‘ႎုိင္း’ ၏ အလုိအရ စစ္ေအးလၾန္ေခတ္တၾင္ အေမရိကန္ ဆူပၝပၝဝၝ ထီးထီး႒ကီး ကဵန္ရစ္ခဲ့ေသာ္လည္း ပၝဝၝ၏ သဘာဝမႀာ စုလာသည္မဟုတ္၊ ပဵႚံသၾားသည္ဟု အကဲဴဖတ္သည္။ ပၝဝၝဟု ဆုိရာတၾင္လည္း အစဥ္အလာ အေကာက္အယူအတုိင္း စစ္ေရး၊ စီးပၾားေရးတုိႚလုိ ‘ပၝဝၝအမာမဵား’ (Hard Power) သာမက၊ နည္းပညာ၊ ယဥ္ေကဵးမႁ၊ ေခတ္သစ္တန္ဖုိး စေသာ ‘ပၝဝၝအေပဵာ့မဵား’ (Soft Power) ကုိပၝ ထည့္သၾင္းစဥ္းစားဖုိႚ လုိိလိမ့္မည္ဟု အ႒ကံဴပႂသည္။ ဤသုိႚ စဥ္းစားလုိက္လ႖င္ မဵက္ေမႀာက္ေခတ္ ပၝဝၝ၏ ဖၾဲႚစည္းပုံမႀာ သုံးထပ္ကိတ္မုန္ႚလုိ ဴဖစ္လိမ့္မည္ဟု ဆုိသည္။

ပထမဆုံး အထပ္ကုိ စစ္ပၝဝၝဟုယူလ႖င္ အေမရိကမႀာ အားလုံးထက္ အဴပတ္အသတ္ သာေန၍ ‘ဝင္႟ုိးတခုကမာၲ’ (Unipolar World) ဟု ဆုိႎုိင္စရာ ရႀိသည္။ သုိႚေသာ္ ဒုတိယအလၿာရႀိ စီးပၾားေရး ပၝဝၝတၾင္မူ ဤသုိႚမဟုတ္။ အေမရိကႎႀင့္ အ႓ပိႂင္ ဥေရာပ၊ အာရႀတုိႚ ရႀိေနသည္။ ဝင္႟ုိးသုံးခုကမာၲ (Tripolar World) သေဘာ ဴဖစ္သည္။ တတိယ အလၿာဴဖစ္ေသာ အတၾင္းဆုံးအပုိင္းရႀိ ပၝဝၝအေပဵာ့မဵားတၾင္မူ အ႓ပိႂင္စင္တာေတၾ အေဴမာက္အဴမား ေပၞထၾက္လဵက္ ရႀိသည္။ သုိႚအတၾက္ အဴပန္အလႀန္ အမႀီသဟဲဴပႂမႁမဵားႎႀင့္ ေရႀာင္မရေသာ ဝင္႟ုိးေပၝင္းစုံ ကမာၲသေဘာမဵႂိးဟု ဆုိသည္။ ဤသုိႚ ပၝဝၝ၏ သေဘာသဘာဝႎႀင့္ ဖၾဲႚစည္းပုံတုိႚ ေဴပာင္းသၾားဴခင္းမႀာ အစဥ္အလာ ရီယယ္လစ္ဇင္၏ မလုံေလာက္မႁကုိ ေဖာ္ဴပရာ ေရာက္သည္ဟုလည္း အကဲဴဖတ္ပၝသည္။

သုိႚႎႀင့္ အမ႖ တေလ႖ာက္လုံးက စိတ္ကူးယဥ္ အေကာက္အယူဟု သေဘာထားခံခဲ့ဳကေသာ ‘လစ္ဘရယ္လစ္ဇင္’ မႀာ လက္ေတၾႚ ဴဖစ္ႎုိင္ေဴခအခဵႂိႚ ပၾင့္လင္းလာခဲ့သည္။ သုိႚႎႀင့္တုိင္ လစ္ဘရယ္လစ္ဇင္ေခတ္ အဴပည့္အဝ ေရာက္႓ပီဟူ၍မူ ယတိဴပတ္ မဆုိသာေသး။ ကမာၲ႒ကီးမႀာ လစ္ဘရယ္ ဒီမုိကေရစီသုိႚ ဦးတည္ ေ႟ၾႚလာေနေသာ္လည္း ႎႁန္းစံတန္ဖုိး တခုတည္းေပၞတၾင္ ပီပီဴပင္ဴပင္ ရပ္တည္ႎုိင္ေသးသည္ မဟုတ္။ ႎုိင္ငံတကာ အဖၾႚဲအစည္းမဵား၏ အခန္းကၸမႀာ ေရႀးကထက္ ပုိအေရးပၝေသာ္လည္း ထုိအဖၾဲႚအစည္းမဵား ကုိယ္တုိင္တၾင္ ကမာၲလုံးဆုိင္ရာ လုပ္ပုိင္ခၾင့္ ဴပည့္ဴပည့္ဝဝ ရႀိေသးသည္ မဟုတ္။ မဵက္ေမႀာက္ေခတ္ ႎုိင္ငံတကာ ဆက္ဆံေရးမႀာ အဴပန္အလႀန္ အမႀီသဟဲ ဴပႂရမႁမဵားႎႀင့္ ေရႀာင္မရေတာ့ေသာ္လည္း အမဵႂိးသားႎုိင္ငံမဵား၏ တည္ရႀိမႁမႀာ ခဵက္ခဵင္း ကၾယ္ေပဵာက္သၾားဦးမည္ မဟုတ္။ သုိႚအတၾက္ ဴဖစ္သင့္ဴဖစ္ထုိက္ေသာ လမ္းေဳကာင္းမႀန္မႀာ ရီယယ္လစ္ဇင္ႎႀင့္ လစ္ဘရယ္လစ္ဇင္ကုိ သမူဟဴပႂေရး (Hybrid World Order) ပင္ ဴဖစ္လိမ့္မည္ဟု ရပ္ခံတင္ဴပသည္။

နီယုိကၾန္အကၾဲ

(၄) ဝင္႟ုိးတခုတည္း လၿမ္းမုိးမႁ (Unipolar Hegemony)

ဒုတိယ ပင္လယ္ေကၾႚစစ္ပၾဲ (အီရတ္စစ္ပၾဲ) ၂၀၀၃ ႎႀင့္အ႓ပိႂင္ ေပၞထၾက္လာေသာ အယူအဆ ဴဖစ္သည္။ ဘု(ရႀ) အစုိးရ ကုိယ္စားဴပႂေသာ ‘ေခတ္သစ္ ကၾန္ဆာေဗးတဝၝဒ’ (NeoCon) ၏ အေကာက္အယူဟုလည္း ဆုိႎုိင္စရာ ရႀိသည္။ ပၝေမာကၡ ႎုိင္း၏ အယူအဆႎႀင့္ မတူေသာ္လည္း သူရည္ႌၿန္းခဲ့ေသာ သမူဟလမ္းေဳကာင္းကုိ လက္ေတၾႚ အေကာင္အထည္ေဖာ္ လုိက္ဴခင္းဴဖစ္သည္။ ရီယယ္လစ္ဇင္မႀ စစ္ပၝဝၝ အဓိက အယူအဆႎႀင့္ လစ္ဘရယ္လစ္ဇင္မႀ ဝီလဆင္ဝၝဒအလံကုိ တ႓ပိႂင္နက္ လၿင့္သည္။ ကုလသမဂၢ အပၝအဝင္ ႎုိင္ငံတကာ အဖၾဲႚအစည္းမဵား၏ သေဘာထားကုိ ထည့္မတၾက္ဘဲ ‘တကုိယ္ေတာ္ကဵိတ္ဝၝဒ’ (Unilateralism) ႎႀင့္ တုိးဳကည့္ဴခင္း ဴဖစ္သည္။

ဆဒမ္ဟူစိန္ကုိ အခဵိန္တုိအတၾင္း ဴဖႂတ္ခဵႎုိင္ခဲ့ေသာ္လည္း အီရတ္ႎုိင္ငံ ဴပန္လည္ထူေထာင္ေရးကုိမူ ယခုတုိင္အ႒ကိတ္အနယ္ လုံးပန္းေနရဆဲဴဖစ္သည္။ ထုိထက္ အေမရိက၏ ဥပဓိမႀာလည္း ႎုိင္ငံတကာတၾင္ သိသိသာသာ ကဵဆင္းခဲ့ရရာ အေမရိကမႀာေရာ ႎုိင္ငံတကာတၾင္ပၝ ေဝဖန္သံမဵား လ႖ံကဵလဵက္ရႀိသည္။ ယခု သမၳတဘု(ရႀ)၏ ဒုတိယသက္တမ္းတၾင္ တစုံတရာ သေဘာထား ေပဵာ့ေပဵာင္းသည္ဟု ယူဆရေသာ ႎုိင္ငံဴခားေရးဝန္႒ကီး ေကာလင္းပၝဝဲ(လ) ေနရာတၾင္ ပုိ၍ သေဘာထား တင္းမာဟန္ရႀိေသာ ကၾန္ဒုိလီဇာ႟ုိက္ ဝင္လာရာ နီယုိကၾန္ေဴခလႀမ္းကုိပင္ ဆက္လႀမ္းဦးမည့္ သေဘာရႀိသည္။

ဘု(ရႀ) မူဝၝဒကုိ ‘နီယုိကၾန္’ဟု ေယဘုယဵဆုိရသည့္တုိင္ အဴခားထင္ရႀားေသာ နီယုိကၾန္တဦးဴဖစ္သူ ဖရန္ဆစ္ဖူကူယားမား (သမုိင္းနိဂုံး) ကမူ ဘု(ရႀ)ကုိ အဓိက ေဝဖန္ ေထာက္ဴပသူတဦး ဴဖစ္သည္။

‘ဘု(ရႀ)ႎႀင့္ သူႚလူမဵားမႀာ စစ္ပၝဝၝကုိ အသုံးဴပႂဳကေသာ္လည္း ႎုိင္ငံတကာ တရားဝင္မႁကုိ ရရႀိေအာင္ မစၾမ္းေဆာင္ႎုိင္ခဲ့။ သုိႚအတၾက္ ႎုိင္ငံတကာ ေထာက္ခံမႁႎႀင့္ အကူအညီမဲ့ခဲ့ရသည္။ အီရတ္ ဴပန္လည္ထူေထာင္ေရးတၾင္လည္း ႎုိင္ငံတည္ေဆာက္ေရးကုိ လုံေလာက္စၾာ အာ႟ုံမစုိက္ႎုိင္ခဲ့။ သုိႚအတၾက္ အေရႀႚအလယ္ပုိင္း ဒီမုိကေရစီေရး အေရးနိမ့္ေနသည္…’ စသဴဖင့္ ေဝဖန္ေထာက္ဴပသည္။ ဖူကူယားမားက ဘု(ရႀ) အုပ္စုကုိ စစ္လုိလားေသာ နီယုိကၾန္ဂုိဏ္းဟု စၾပ္စၾဲသည္။

လစ္ဘရယ္လစ္ဇင္၏ ေခၝင္းကုိင္ဖခင္႒ကီးဟု ဆုိႎုိင္ေသာ ကန္ႚ၏ စကားတခၾန္း ရႀိသည္။ “ေရရႀည္တၾင္ ကမာၲ႒ကီးမႀာ စစ္ႎႀင့္ တဴဖည္းဴဖည္းေဝး႓ပီး၊ ထာဝရ ႓ငိမ္းခဵမ္းေရးသုိႚ ေရာက္ႎုိင္စရာ ရႀိသည္” ဟု ဆုိပၝသည္။ ဤသုိႚ ဴဖစ္ႎုိင္ရန္အတၾက္ ‘တင္ကူးလုိအပ္ခဵက္သုံးခု’ ရႀိရမည္ဟုလည္း အကဲဴဖတ္ထားသည္။ ဤသည္တုိႚမႀာ…

(၁) စစ္၏ အဖဵက္စၾမ္းအားတုိႚ ပုိမုိဴပင္းထန္လာဴခင္း (The greater destructiveness of war)

(၂) စီးပၾားေရးအရ အဴပန္အလႀန္ အမႀီသဟဲဴပႂရမႁမဵား ႒ကီးမားလာဴခင္း (The growth of economic interdependence)

(၃) လစ္ဘရယ္ဒီမုိကေရစီ ဖၾႚံ႓ဖိႂးလာဴခင္း (The development of liberal democracy)

တုိႚဴဖစ္သည္။

ယေနႚ ေခတ္႓ပိႂင္ ေရစီးေဳကာင္းမဵားကုိ စီစစ္႓ပီး ‘ကန္ႚအိပ္မက္’ ႎႀင့္ အနီးအေဝးကုိ ဆင္ဴခင္ဳကဖုိႚ ဴဖစ္ပၝေဳကာင္း…။